اتیسم و روش درمان ABA ( قسمت سوم)

در طرح محرک های تمیزی بهتر است به نکات زیر توجه شود.

۰ در ابتدای آموزش، محرک تمیزی مورد نظر باید کاملا برای کودک مشخص باشد و نیز از سایر محرک های پیرامون متمایز باشد . این نکته یکی از جنبه های اساسی کنترل محرک است.اگر چه گاهی لازم می شود تا محرک تمیزی در کنار سایر محرک ها ارائه شود تا توان تمیز کودک افزایش یابد .اما زمان ارائه این نوع آموزش را معلم باید تعیین کند.                       

 ۰ قبل از ارائه هر نوع آموزش و ارای هر کوشش باید در کودک توجه ایجاد شود شاید این به ظاهر ساده و روشن به نظر برسد اما غالبا نادیده گرفته می شود. در یک کلاس یا خانه ی شلوغ ممکن است یک کودک در مقابل گفتن اسمش توجه نشان دهد اما در تکالیف کمی دشوارتر و پیچیده تر به ویژه اگر کودک درگیر مسائل خود تحریکی یا رفتارهای کلیشه ای دیگر نیز باشد ایجاد توجه در کودک امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسد . توجه را می توان با ایجاد هیجان مثبت قبل از آموزش یا حذف و کاهش محرک های اضافی، برجسته نمودن محرک تمیزی در کودک ایجاد کرد.                                              

        ۰ در ابتدای آموزش یک فعالیت،محرک تمیزی باید ساده و روشن و به دور از هر نوع پیچیدگی باشد و در یک ارتباط روشن ودلگرم کننده معلم و کودک وجوه برجسته ی آن مورد آموزش قرار گیرد. همچنان که کودک پیشرفت می کند می توان محرک ها را کمی پیچیده تر نمود.                                            

       ۰ وجود سرنخ ها از اهمیت زیادی برخوردار هستند آن ها علاوه بر اینکه در تمیز و تشخیص محرک تمیزی به کودک کمک می کنند باعث می شوند تا کودک به طور پیوسته با شکست مواجه نشود و پاسخ مناسب را به موقع بدهد. محرک های سرنخ از ابتدا باید مشخص شوند.                                                 

    ۰ هر رفتاری که هدف آموزش می باشد باید به گام های مناسب تحلیل و محرک تمیزی در هر گام مشخص و در تئالی و ترتیب منطقی ارائه شوند.                                                                      

        ۰ به تدریج باید پاسخ ها ورهنمود ها حذف  و پاسخ کودک تحت کنترل محرک قرار بگیرد نه تحت کنترل سرنخ ها و رهنمو دها. نشانه ها باید به طور تدریجی حذف گردد تا یادگیرنده به طور ناگهانی خود را بی پناه نیابد . فرایند حذف تدریجی و رهنمود ها و دیگر حمایت ها، محو کردن(Fading) خوانده می شود. معلم باید مطمئن شود که کودک در طول دوره ای که رهنمود ها حذف می شوند به سطح بالایی از پاسخ های درست دست یافته است . اگر سطح خطا به ناگهان در طول  این دوره افزایش یابد ، مجددا باید برای مدت معینی رهنمود ها را ارائه کرد تا زمانی که کودک احساس کند بدون حمایت قادر به کنار آمدن با مسئله ااست.                                                                                            

 ۰ به تدریج و به طور نتخابی معلم تقویت کننده های وابسته را حذف کرده و از محیط دسته ای از تقویت کنده های طبیعی را برمی گزیند که برای حفظ رفتار مطلوب قابل استفاده اند . در مراحل اولیه ی اموزش معلم غالبا از جدول تقویت پیوسته استفاده می کند . با گذست زمان و استقرار رفتارهای مناسب معلم رژیم تقویت را به جدول متناوب تبدیل می کند.

فرآیند تقویت

تقویت فرایندی است که در آن پس از یادگیری رفتاری از سوی کودک محرک خوشایندی به او ارائه می شود . به این وسیله احتمال تکرار آن رفتار در آینده افزایش پیدا می کند. تقویت اثرات قاطعی بر اشکال مختلف رفتار دارد. به رغم این واقعیت اثبات شده،معلمان نوعا از جداول تقویت به شیوه های غیر سیستماتیک استفاده میکنند. تقویت کننده ها اغلب به طور نامناسب و بدون توجه به پیامد های احتمالی آن به کار می روند.

انواع تقویت کننده ها

۰ تقویت کننده های اولیه با نخستین:  مانند آب و غذا،خوابو... . این نوع تقویت کننده ها برای کودکان مبتلا به اتیسم نمی باشد زیرا قابل دستکاری، افزایش، وکاهش نمی باشند چون حیات کودک به آن وابسته است                                                              

۰تقویت کننده های ثانوی: به آن ها تقویت کننده های شرطی نیز گفته می شود و بر اثر مجاورت با تقویت کننده های  نخستین یا شرطی نیرومند خاصیت تقویت کنندگی پیدا کرده اند مانند اسباب بازی ،شکلات،جوایز ونظیر آن.       

  ۰ تقویت کننده های اجتماعی: به آن دسته از تقویت کننده ها گفته می شود که به وسیله دیگران ارائه می شود و محتوای روان شناختی – اجتماعی دارند مانند توجه کردن، لبخند زدن ،بغل کردن ،                         

    ۰ تقویت کننده های پته ای: به انواع ستاره ها،برچسب هاو ژتون ها گفته می شود                 

 ۰ تقویت کننده های فعالیتی: از فعالیت های که کودک دوست دارد به عنوان تقویت کننده استفاده می کننده مانند اجازه دادن برای گوش دادن به موسیقی مورد علاقه کودک                             

  ۰ تقویت کننده های بازخوردی: به اطلاعاتی که از نتایج کار یا رفتار یک فرد به او داده می شود بازخورد می گویند.                                                                                                                    

  ۰ تقویت کننده های درونی : به احساس رضایت حاصل از توفیق در یک رفتار گفته می شود . انجام آن به طور فی البداهه در کودکان مبتلا به طی فاتیسم بسیار دشوار است ولی می توان به ان ها آموخت که وقتی کارشان خوب بوده از آن لذت ببرند مثلا بگویند «دستم درد نکنه»«آفرین بر خودم»

نکات قابل توجه در دادن تقویت به کودک:                                                        .

     الف)ابتدا درمانگر باید مشخص کند از چه تقویت کننده ای بهتر است برای کودک استفاده نماید. در این زمینه می تواند از مادر و اطرافیان کودک و یا مشاهده رفتارهای کودک به علاقه ی او به تقویت کننده های مختلف پی ببرد.                                                                                          

          ب)لازم است تقویت کننده بلافاصله پس از انجام رفتار داده شود. پژوهش های انجام شده در این باره نشان داده اند که تقویت فوری از تقویت دیرآیند در افزایش نیرومندی رفتار موثرتر است زیرا اگر تقویت با تاخیر به کودک داده شود ممکن است رفتارهای دیگری در این فاصله اتفاق بیفتد و کودک دچار سردرگمی شود که آیا این تقویت کننده را به ازای کدام رفتار گرفته است؟ البته می توان  در فواصل ایجاد شده از تقویت کندده های کلامی استفاده کرد.                                                              

          ج) مقدار تقویت کننده باید مورد توجه قرار گیرد .تصمیم گیری در مورد مقدار تقویت به عوامل مختلفی وابسته است از جمله: میزان نیاز کودک به تقویت ، میزان تاثیرگذاری تقویت.نوع فعالیت خواسته شده از کودک،دفعاتی که کودک باید تقویت شود. به طور کل میزان تقویت مطلوب به تجارب حرفه ای تغییر دهندگان رفتار بستگی دارد.  

انواع تقویت:دو نوع تقویت وجود دارد مثبت و منفی                                      

   تقویت مثبت:به ارائه یک محرک خوشایند بعد از بروز رفتار به کودک که موجب نیرومندی رفتار و در نتیجه افزایش دفعات بروز آن در کودک می گردد تقویت مثبت می گویند.

مثال: بعد از اینکه کودک مبتلا به طیف اتیسم برای بیان تقاضایش به شما نگاه کرد شما به او یک شیرینی می دهید شیرینی محرک خوشایندی است که احتمال رفتار نگاه کردن و بیان تقاضا را در آینده افزایش می دهد.

تقویت منفی : اجتناب از یک محرک آزارنده و تلخ که منجر به افزایش رفتار مطلوب می شود. به عبارتی کودک به منظور اجتناب از یک محرک آزارنده رفتار مطلوبی را انجام می دهد. یکی از معایب تقویت منفی این است که کودک قبلا باید محرک آزارنده ای را تجربه کرده باشد تا بعد از اقدام به اجتناب از آن نماید تنها کاری که می توان انجام داد این است که محرک هایی که برای کودک مبتلا به طیف اتیسم تلخ و آزارنده است قبلا شناسایی یشوند تا در ضمن کار با او بتوان از آن به عنوان تقویت کننده منفی استفاده کرد .

چگونه رفتار مطلوب را به روش ABA در کودک مبتلا به طیف اتیسم ایجاد کنیم؟

در اینجا بحث بر سر رفتار های مطلوبی است که از خزانه ی رفتاری کودک مبتلا به طیف اتیسم ایجاد وجود ندارد اما شایسته تر آن است که آن ها را در کودک مبتلا به اتیسم ایجاد کنیم(اینکه گفته شده است شایسته تر آن است به این معناست که گاهی ممکن است برخی رفتار ها را با روش ABA نیز نتوان در کودک مبتلا به طیف اتیسم ایجاد کرد و یا حتی نتوان خیلی رفتار های نامطلوب را از او گرفت (گرفتن برخی چیزها از کودک مبتلا مانند به طیف اتیسم این است که زندگی از او را گرفتید)مهم ترین روش هایی که برای ایجاد رفتارهای تازه در کودک به کار میرود روش شکل دهی {shaping} و روش زنجیره سازی {chaining} می باشد.

روش شکل دهی : روش شکل دهی بر این فرض اساسی روان شناسی استوار است که همه ی رفتارهای پیچیده از تغییر شکل تدریجی رفتار های ساده به وجود می آیند. به عبارتی همه ی رفتار ها شکل توسعه یافته یک رفتار ساده تر از خود می باشند . در این روش چون رفتار موردنظر از قبل در خزانه ی رفتاری کودک وجود ندارد نمی توانیم منتظر وقوع آن رفتار بشینیم و بعد به تقویت آن بپردازیم بلکه کاری که باید صورت گیرد این است که یکی از رفتارهای را که اندک شباهتی به رفتار نهایی موردنظر دارد و در خزانه رفتاری کودک است انتخاب کنیم آن را نقطه شروع کار خود قرار دهیم . روش شکل دهی بر تکنیک تقویت تفکیکی استوار است. تقویت تفکیکی به این معناست که درمانگر پس از اینکه رفتار اولیه را که شبیه رفتار نهایی است در کودک پیدا کرد،به تقویت مجزای بخش های که شبیه رفتار نهایی است می پردازد و اجزایی که ارتباطی به رفتار نهایی و هدف او ندارد را با تقویت نکردن به خاموشی می سپارد برای مثال: در مورد یک کودک مبتلا به طیف اتیسم که فاقد گفتار است و اما گاهی صداهایی را ادا می کند که برخی نامفهوم و برخی قابل فهم هستند ، مادر به تقویت  صداهایی در کودک که به زبان مادریش شباهت بیشتری دارد می پردازد و از این راه به تحکم این اجزای رفتار کلامی کودک اقدام میکند. از سوی دیگر با تقویت نکردن صداهایی که  نامفهوم و نامربوط هستند به خاموشی آن ها می پردازد.

گام های که در روش شکل دهی باید برداشته شود.                                                

       ۱.انتخاب رفتار نهایی که مورد نظر آموزش می باشد .                                            

       ۲.پیدا کردن یک نقطه شروع و یا رفتار کوچکی شبیه رفتار نهایی در کودک.                  

        ۳.تهیه ی گام ها و مراحل لازم از نقطه شروع تا رفتار نهایی .                    

  ۴.در نظرگرفتن تقویت بعد از انجام هر گام جدید.                                                                                         

  ۵.اجرای روش شکل دهی.                                       

   ۶.استفاده از سرنخ ها و راهنمایی های به ویژه عملی به کودک.

مثال: در این مثال مشکل کودک مبتلا به طیف اتیسمی مطرح می شود که نمی تواند قاشق و چنگال را در دست بگیرد و هرگز نتوانسته است با آن ها غذا بخورد. او همیشه با غذا بازی کرده است و به صورت ناص غذا در دهان گذاشته است.

۱.انتخاب رفتار نهایی: کودک مبتلا به طیف اتیسم بتواند بعد از انجام موفقعت آمیز کلیدی مراحل ،به نحو صحیح با قاشق و چنگال غذا بخورد.                                               

   ۲.پیدا کردن نقطه شروع: بردن دست به دهان.                                              

  ۳.تهیه گام ها و مراحل لازم از نقطه ی شروع تا رفتار نهایی.            

   ۴.تعیین سرنخ ها مثل گرفتن دست کودک و راهنمایی های عملی به کودک.

روش زنجیره سازی: در روش زنجیره سازی اجزای ساده یک رفتار به دنبال هم قرار داده می شوند تا اینکه سرانجام رفتار مرکب موردنظر حاصل آید. به رفتارهای ساده ای که از پیوند آن ها رفتار پیچیده ای به دست می آید حلقه های زنجیره رفتاری و به مجموع رفتار حاصل از پیوند این حلقه ها رنجیره ی رفتاری می گویند . کودک باید به همه زنجیره مسلط شود تا گام دیگر با او شروع شود . یک زنجیره ی رفتاری از یک رشته محرکات تمیزی(DS)ها و یک رشته پاسخ(R) تشکیل می شود که در آن هر پاسخ (یه استثتای آخرین پاسخ)به صورت یک DSبرای پاسخ بعدی عمل می کند.

 

در روش زنجیره سازی رفتار،تقویت کننده اصلی پس از آخرین حلقه ی رفتاری می آید،با این حال برای سهولت عمل یادگیری،می توان در پی انجام هر یک از حلقه های رفتاری جدید یا مجموعه ای از آن ها رفتار فرد را تقویت کرد. روش زنجیره سازی مستقیم این گونه آموزش داده می شود که ابتدا اولین حلقه ی زنجیره ی رفتاری آموزش داده می شود بعد از آن اولین و دومین حلقه با هم آموزش داده می شوند .بعد از سه حلقه ی اول زنجیره ی رفتاری آموزش داده می شوند و این جریان ادامه می یابد تا اینکه یادگیرنده تمامی زنجیره ی رفتاری را بیاموزد.

روش محو کردن تدریجی محرک ها              

  یکی از روش های ایجاد رفتار های تازه در کودکان اتیستیک روش محو کردن تدریجی یک محرک است . این روش همانند روش زنجیره سازی و شکل دهی از مراحلی تشکیل شده است . در این روش کودک به یک محرک به صورت غلط پاسخ می دهد.با روش محو کردن تدریجی محرک می توان کودک را وادار به پاسخ صحیح کرد . بعد از هر پاسخ صحیح کودک باید تقویت شود .

چنانچه در روش محو کردن تدریجی محرک ها ،انتخاب محرک نهایی ،انتخاب محرک آغازین و نیز استفاده از اشاره ها در طول اجرای برنامه و محو کردن آن خا به درستی صورت گیرد بر کارایی و اثربخشی این روش افزوده می شود.

انواع اشاره ها در برنامه ABA

چنانچه دیدیم در همه ی روش های مورد بحث در مبحث از راهنمایی ها در جریان یادگیری کار یادگیری را آسان می کند .به عبارتی درمانگر به منظور تهسیل در یادگیری و کاهش شکست کودک، لازم است ضمن انجام کار،با ارائه راهنمایی های شفاهی، عملی و تصویری به او کمک کند که در هر مرحله چه پاسخی را باید بدهد . در شاهی،عملی و تصویری به او کمک کند که در مرحله چه پاسخی را باید بدهد.در اصطلاح تغییر رفتار به این راهنمایی ها اشاره می گویند بنا به تعریف،اشاره یک محرک اضافی است که این احتمال را محرک تمیزی(DS) پاسخ مطلوب را موجب شود افزایش کی دهد. برای مثال وقتی به کودک می گویند با مامان بزرگ خداحافظی کن و همراه آن دستش را به علامت خداحافظی کی گیرند و تکان می دهند نوعی اشاره عملی در اختیار کودک می گذارند.به قول آلبرتو و تروت من (۱۹۹۱) اشاره نقش عصایی را ایفا می کند که به فرد کمک می کند تا در دورانی که پایش درد می کند به کمک آن را ه برود . اما به مجرد آنکه پا بهبود یافت عصا باید کنار گذاشته شود . انواع اشاره ها عبارتند از:الف)قواعد –ب)دستورات –ج)سرنخ ها - د)اشاره های دیداری - ه)الگودهی- و)اشاره های فیزیکی

 

روش های نگهداری رفتار مطلوب

ما در مباحث گذشته به این بحث که چگونه رفتاری را در کودک ایجاد کنیم پرداختیم. همچنین بیان شد که از تقویت برای افزایش احتمال رخ داد پاسخ باید استفاده کرد . اما همواره باید به این نکته توجه داشت که رفتار ایجاد شده یا تغییر یافته اگر تنها در شرایط خاصی که موجب تغییر آن شده است و تنها در حضور تغییردهنده رفتار انجام شود برنامه تغییر رفتار را نمی توان یک برنامه موفق نامید . تغییر حاصل در رفتار باید در شرایط ورای آنچه در آن تغییر ایجاد شده و در غیاب شخصی که موجبات تغییر را فراهم آورده است نیز باید رخ دهد به عبارتی رفتار تغییر یافته باید به زمان ها، شرایط و مکان های دیگر نیز تعمیم یابد.

از آن جا که برای نگهداری رفتار یاد گرفته شده از سبک دیگری از تقویت باید استفاده کرد. پیش از پرداختن به بحث تعمیم رفتار،برنامه های تقویت مورد بحث قرار می گیرند.

برنامه های تقویت

منظور از برنامه ی تقویت این است که مشخص کنیم که رفتار مورد نظر به چه میزانی باید تقویت شود تا هم یاد گرفته شود و هم نگهداری شود . معروف ترین برنامه های تقویت عبارتند از:   برنامه تقویت پیوسته یا پیاپی(CSR): در این نوع برنامه ی تقویت هر بار که رفتاری رخ می دهد کودک تقویت می شود. این برنامه ی تقویت در مقابل خاموشی بسیار حساس است . به عبارتی رفتار به محض آنکه تقویت نشود خاموش می شود.

برنامه تقویت ناپیاپی: در این نوع تقویت برخی پاسخ ها تقویت و برخی نمی شوند برنامه ی تقویت ناپیاپی می تواند به صورت های زیر می باشد.  برنامه ی تقویت با نسبت ثابت – برنامه ی تقویتی با نسبت متغیر- برنامه ی تقویتی با فاصله ثابت – برنامه تقویتی با فاصله متغیر در میان مجموع برنامه های تقویت، برنامه های تقویت نسبی با فاصله متغیر به ترتیب اولویت، کارآمدی بیشتری دارند.  نکته ای که از اهمیت بسیاری برخوردار است این می باشد که بعد از اینکه رفتار به خوبی آموخته شد یا کاملا نیرومند گردید برنامه ی تقویت پیاپی کنار گذاشته می شود و به جای ان، یکی از برنامه های تقویتی ناپیاپی مورد استفاده قرار می گیرد. به عبارتی برنامه تقویت پیاپی در مرحله اکتساب یادگیری بیشترین اثربخشی را دارد. اما برای ادامه ی رفتار،یعنی در مرحله نگهداری یا یادداری استفاده از برنامه های ناپیاپی مفید است. همچنین باید به تدریج از تعداد تقویت ها کاسته شود تا رفتار به تدریج تحت کنترل محرک های تقویت کننده محیط طبیعی در آیند. فرآیند شروع تقویت به صورت پیاپی ومنتهی شدن ان به تقویت ناپیاپی و نیز کاهش تقویت ها را فرایند رقیق کردن برنامه ی تقویت می گویند.

 

روش های تعمیم رفتار یاد گرفته شده چنانچه رفتاری که تغییریافته یا به صورت نو ایجاد شده است  در موقعیت های زمانی و مکانی غیر از شرایط یادگیری اتفاق افتد و یا به سایر رفتارهای دیگر کودک نیز ادامه یابد عمل تعمیم اتفاق افتاده است. در عمل تعمیم ما با دو موقعیت روبهرو هستیم ۱-موقعیت آموزش ۲-موقعیت تعمیم. موقعیت آموزش همان موقعیتی است که در آن تغییر رفتار صورت می پذیرد. موقعیت تعمیم موقعیتی است که رفتار یاد گرفته شده به ان گسترش می یابد .(یعنی موقعیت طبیعی زندگی).یکی از عوامل مهمی که تعمیم از موقعیت اول به موقعیت دوم را سبب می شود شباهت فیزیکی بین دو موقعیت است. برای افزایش توان تعمیم در کودک بهتر است موارد زیرهنگام آموزش به کودک مورد توجه قرار گیرد.  در حین آموزش یا اجرای برنامه ی ABA موقعیت های طبیعی زندگی را از نظر دور ندارید. بکوشید حتی الامکان آموزش را در شرایط طبیعی انجام دهید.  شرایط آموزش را متنوع سازید. منظور از تنوع شرایط آموزش، افزودن بر تعداد محرک هایی است که رفتار باید در حضور آن ها انجام شود. برای مثال آموزش رنگ آبی را به جای اینکه فقط با یک شی به کودک آموزش می دهیم،بعد از اطمینان از یادگیری آن را با چند شی متفاوت آموزش دهیم.   از محرک های طبیعی در موقعیت آموزش استفاده کنید .برای مثال به جای استفاده از عروسک ها برای ایجاد ارتباط در کودک می توان فعالیت را در گروه همسال او آغاز کرد. در این حین آموزش از مثال ها و نمونه های فراوان استفاده کنید.

 

روش های کاهش و حذف رفتارهای نامطلوب

به طور کلی رفتارهای نامطلوب کودکان مبتلا به طیف اتیسم را از دو راه میتوان کاهش داد.                    

      ۱.کاهش دادن تدریجی غیر مستقیم رفتارهای نامطلوب و جانشین ساختن رفتارهای مطلوب به جای آن ها .به روش هایی که به منظور جانشین سازی رفتار مطلوب به کار می روند روش های مثبت کاهش رفتار می نامند.       

۲.کاهش دادن مسقیم رفتار های نامطلوب:روش هایی که به این منظور به کار می روند روش های منفی کاهش رفتار نام دارند زیرا همه ی آن ها از شیوه های کم و بیش آزاردهنده استفاده می شود و چنان که خواهیم دید این روش ها عوارض منفی ایجاد می کنند.

روش های مثبت کاهش رفتار              

۱.تقویت تفکیکی میزان کم رفتار: برخی رفتار ها هستند که به میزان کم آن مطلوب اند اما اگر به میزان کم آن مطلوب اند اما اگر به میزان زیاد انجام شوند نامطلوب یا حتی مضر هستند.

مثال: یک کودک مبتلا به طیف اتیسم روزانه هشت بار خمیر دندان را روی مسواک می گذاشت و مسواک می زد (این رفتار کودک مبتلا به طیف اتیسم ممکن است ناشی از نو عی نیاز او به تحریک حسی باشد که علاوه بر برنامه های درمان حسی می توان از طریق تقویت تفکیکی میزان کم رفتار به بهبودی آن رسید) در این مورد درمانگر باید باید سعی کند تا در فاصله ی زمانی مشخصی، تعداد خاصی از رفتار را تقویت کند. یک بار مسواک زدن صبح را مورد تقویت قرار دهد و یک بار هنگام ظهر بعد از نهار، و یک بار بعد از شام، اگر رفتار مسواک زدن با نرخ بیشتری اتفاق افتاد تقویت نمی شود.

۲.تقویت تفکیکی رفتار های دیگر: در این روش همه ی رفتار های فرد تقویت می شوند جز رفتاری که نامطلوب تشخیص داده شده است.تقویت در این روش وابسته است به انجام ندادن یا حذف رفتار نامطلوب و نه انجام دادن آن.برای مثال وقتی کودک مبتلا به طیف اتیسم را در شرایطی قرار می دهیم و از او می خواهیم برای مدت کوتاهی قشقرق نداشته باشد ئ بعد او را تقویت می کنیم از روش تقویت تفکیکی رفتار های دیگر استفاده شده است. ضعف عمده این روش این است که در این مدتی که کودک قشقرق نمی کند همه ی رفتار های دیگری که ایجاد شده است مانند انجام رفتارهای کلیشه ای، خور تحریکی و نظیر آن که کودک به آن ها مشغول بوده است تقویت می شود. این روش، زمانی اثر بخشی دارد که در مانگر ضمن حذف یک رفتار نامطلوب رفتار مطلوبی را جاگزین نماید برای مثال در فاصله ای که کودک قشقرق نمی کند مشغول انجام فعالیتی مثل بازی مناسب یا تماشای یک فیلم باشد.

۳.تقویت تفکیکی رفتار ناهمساز: در این روش رفتار مغایر و یا مخالف رفتار نامطلوب تقویت می شود.اغلب برای هر رفتار نامطلوبی که کودک بروز می دهد رفتار مطلوب کاملا متضاد یا مناسبتری است که می تواند جای آن را بگیرد. برای مثال با آموزش به کودک می توان غذا نریختن را جانشین غذا ریختن کرد. نترسیدن از موقعیت ها را جانشین ترس از آن ها کرد .انجام دادن کارهای مناسب با دست را جانشین مکیدن انگشت نمود.

۴. سیری یا اشباح : به کاهش رفتار حاصل از فقدان اثربخشی تقویت کنندهای که آن رفتار را حفظ می کند گفته می شود .در سیری فقدان اثربخشی در نتیجه ی ارائه بیش از اندازه ی یک تقویت کننده ایجاد می شود . تقویت کننده ی فراوان برای کودک آزاردهنده می شود.برای مثال یک کودک مبتلا به اتیسم که از دیدن حرکت در های ریلی لذت می برد و همیشه برای مدت زیادی در مقابل در های ریلی می ایستد و حرکت آن ها را نگاه می کند . در یک برنامه ی تدوین شده کودک را برای مدت طولانی در مقابل این درها نگه داشته و در را به طور فراوان حرکت دادند تا آنجا که از دیدن آن ها دست برداشت.

روش های منفی کاهش رفتار                                                                                        روش های این قسمت برخلاف قسمت قبل از تقویت مثبت استفاده نمی کند و به طور غیر مستقیم رفتار نامطلوب را کاهش نمی دهد. بلکه این رفتارها مستقیما و از طریق اعمال شیوه های کم و بیش آزاردهنده موجب کاهش و حذف رفتار نامطلوب می شوند. به همین سبب آن ها را روش های منفی کاهش رفتار می نامند .از آنجا که همهی روش های منفی کاهش رفتار خاصیت انزجاری دارند، شبیه تنبیه هستند. معمول بر این است که همه ی آن ها را روش های تنبیهی بنامند. توصیه می شود تا از این روش ها استفاده نشود . باور قطعی داریم که چنانچه بتوان با روش های مثبت کاهش رفتار همان کاری را کرد که با روش های منفی صورت می پذیرد باید از کاربرد روش های منفی دوری گزید.                                     با این حال ممکن است مواردی پیش آیند که استفاده از یکی از روش های منفی کاهش رفتار اجتناب ناپذیر باشد. روش های منفی کاهش رفتار به ترتیب ملایم به شدید در زیر ارائه می شوند :                                   ۱.خاموشی: خاموشی فرآیندی است که در قبال رخ دادن رفتار،هیچ گونه تقویتی ارائه نمی شود.تکرار رفتار بدون تقویت موجب خاموشی می شود . در استفاده از روش خاموشی بهتر آن است همزمان با خاموش کردن یک رفتار نامطلوب،رفتارهای مطلوب را تقویت کنیم در غیر این صورت ممکن است عوارض جانبی به وجود آید. کودکی که بر اثر تقویت آموخته است هنگام بازی با همسالان با آن ها پرخاشگری داشته باشد زیرا بدین وسیله بر اوضاع مسلط می شود چنانچه در هنگام پرخاشگری کسی میدان را برایش خالی نکند و هر کسی مشغول فعالیت مربوط به خود باشد کودک یاد می گیرد که در موقعیت های شبیه این نباید پرخاشگری کند. اگر عدم پرخاشگری کودک با تقویت معلم روبهرو شود خاموشی بسیار موثرتر خواهد بود.                                                                                                                 

    ۲.محروم کردن از تقویت: در این روش کودک به خاطر انجام رفتاری نامطلوب برای مدتی از فرصت دریافت تقویت محروم می شود. برای مثال کودک مبتلا به طیف اتیسم ضمن آنکه فیلم مورد علاقه اش را نگاه می کند شست خود را می مکد. اگر هنگام بروز این رفتار، فیلم قطع شود و کودک رابطه ی بین این دو را دریابد رفتار مکیدن شست رو به کاهش خواهد گذاشت. بلافاصله بعد از قطع کردن مکیدن دوباره فیلم را نمایش بگذارید.                                                                                            

       ۳.جریمه کردن: روش جریمه کردن یعنی حذف مقداری از تقویت کننده های یک فرد، در ازای رفتار نامطلوبی که انجام داده است.شرط استفاده از روش جریمه کردن آن است که فرد قبلا مدتی تقویت شده باشد تا بعد بتوان مقداری از تقویت کننده ی دریافتی او را پس از انجام رفتار نامطلوب از او گرفت مثل برداشتن بخشی از ژتون های که کودک در قبال رفتار مطلوب قبلا گرفته است یا گرفتن دو تا اسباب بازی هایی که قبلا در فرایند تقویت گرفته است و به آن ها علاقه دارد.

فرق جریمه کردن با محروم کردن این است که در محروم کردن فرد برای مدتی از تقویت محروم می شود در جریمه کردن برخی از تقویت کننده های کودک حذف می شود.                                        

           ۴.جبران کردن : در روش جبران کردن از کودک خواسته می شود تا به ازای رفتار نامطلوبی که انجام داده است آن را اصلاح کند. هدف روش جبران کردن ان است که به کودک آموزش داده می شود تا برای رفتار نامناسب خود قبول مسئولیت نماید و رفتار مناسب را یاد بگیرد.

مولفه های اثربخشی این روش درمانی چیست؟                             

   از مهم ترین عوامل در کسب بهترین نتیجه درمان می توان به شدت علائم بین خفیف تا متوسط، سن شروع درمان بین ۲ تا ۳ سالگی، میزان هوش بهر ، میزان رشد مهارت های ارتباطی و زبان ، عدم وجود اختلالات پزشکی و میزان همکاری خانواده با تیم درمان ، اشاره کرد..

آیا ABA اتیسم را درمان می کند؟

رفتار گرایان گاهی ادعا می کنند که ABA اتیسم را درمان می کند ، اما منطق شان دو نقصه دارد . اول اینکه رفتارگرایان رشد را نادیده می گیرند و تمام پیشرفت های کودک را به مداخلات رفتاری نسبت می دهند. اما همه می دانند که چیزی به نام رشد وجود دارد که مداخلات به موازات آن اثر می کند. دومین نقص آن است که رفتارگرایی رخدادهای ذهنی مثل فهم و کشف را نادیده می گیرد . رفتارگرایی با کنار گذاشتن این مفاهیم، به خود اجازه می دهد که گستره درمان را بسیار محدود نماید. این امر مثل ان است که در یک کلاس دامنه هنجار بودن را فقط محدود به داشتن بهره هوشی هنجار کنیم و نسبت به مهارت های اجتماعی و کاربردشناسی زبان بی توجه باشیم .  

با این وجود روش تحلیل رفتار کاربردی (ABA) شناخته شده ترین روش درمانی توسط والدین کودکان دارای اتیسم است و رو ش ABA براساس آخرین پژوهش های انجام شده، موثرترین روش آموزشی و توانبخشی در کودکان دارای اتیسم شناخته شده است.در کشوری مانند ایران با توجه به ضرورت حضور کودک در مدرسه، عدم حمایت مالی و معنوی و همچنین وجود حمایت خانواده گسترده، اثربخشی این روش بیش از پیش اشکار شده است.

 

منابع:

• رافعی، طلعت. ( 1385).  اتیسم، ارزیابی و درمان. تهران: نشر دانژه
• یوثا فریثا. (1390) ترجمه علیرضا عاشوری. اتیسم. تهران: نشر نقد افکار 
• فرهنگ زاده، هاشم؛ علیزاده، مهدی. ( 1397). از سیر تا پیاز اتیسم. تهران: ستایش هستی 
• بروشور های مرکز سازماندهی درمان و توانبخشی اختلالات اتیستیک به ریاست دکتر پوراعتماد

برچسبها: روان شناس در گرگان, مرکز مشاوره در گرگان, مشاوره در گرگان, اتیسم, درمان اتیسم

مرکز مشاوره کودک گرگان...